W ramach systemu funkcjonującego w Lasach Państwowych (LP) nie sposób było racjonalnie ocenić zasadność wydatków z funduszu leśnego na pokrycie niedoborów wynikłych z realizacji zadań gospodarki leśnej. NIK ma zastrzeżenia do sposobu finansowania zakładów leśnych o zasięgu krajowym, natomiast ocenia pozytywnie nadzór Dyrekcji Generalnej LP nad finansami innych podległych jednostek organizacyjnych. Państwowe Gospodarstwo Leśne Lasy Państwowe (dalej: „Lasy Państwowe” lub „LP”) to państwowa jednostka organizacyjna nieposiadająca osobowości prawnej, reprezentująca Skarb Państwa w zakresie zarządzanego mienia, prowadząca działalność na zasadzie samodzielności finansowej i pokrywająca koszty działalności z własnych przychodów. Od 1 stycznia 2019 r. do 30 czerwca 2021 r. w skład Lasów Państwowych, oprócz Dyrekcji Generalnej LP (DGLP), wchodziło 17 regionalnych dyrekcji Lasów Państwowych (rdlp), 430 (od 1 stycznia 2021 r. 429) nadleśnictw, a także 7 zakładów o zasięgu krajowym (LP-k) i 15 zakładów o zasięgu regionalnym. LP działały na podstawie m.in. statutu nadanego przez Ministra Ochrony Środowiska, Zasobów Naturalnych i Leśnictwa, ustawy o lasach oraz rozporządzenia Rady Ministrów w sprawie gospodarki finansowej LP. Część nadleśnictw działa w trudnych warunkach przyrodniczych, co znacznie utrudnia im działalność gospodarczą i uniemożliwia im uzyskanie dodatniego wyniku finansowego. Dlatego ustawą o lasach utworzono w LP fundusz leśny. Ma on w pierwszej kolejności wyrównywać niedobory finansowe w nadleśnictwach powstające przy realizacji zadań gospodarki leśnej i zadań dotyczących administracji publicznej w zakresie leśnictwa. Ponadto środki funduszu są przeznaczane m.in. na: \nzalesianie gruntów niestanowiących własności Skarbu Państwa,\n\n\n\nrealizację zadrzewień na gruntach niestanowiących własności Skarbu Państwa,\n\n\n\ninne prace związane z usuwaniem skutków klęsk i prowadzeniem gospodarki w lasach niepaństwowych.\n Finansowanie ww. zadań jest obligatoryjne. Z funduszu można też finansować m.in.: \nwspólne przedsięwzięcia jednostek organizacyjnych LP,\n\n\n\nbadania naukowe,\n\n\n\ntworzenie infrastruktury niezbędnej do prowadzenia gospodarki leśnej,\n\n\n\nsporządzanie planów urządzania lasu,\n\n\n\ndziałania niezbędne do ochrony przyrody realizowanej metodami gospodarki leśnej polegające na wykupie przez parki narodowe na rzecz Skarbu Państwa nieruchomości położonych w granicach parku oraz tworzeniu infrastruktury.\n Dyrektor Generalny LP jako dysponent funduszu leśnego może też z wydzielonej części jego środków tworzyć fundusz stabilizacji przeznaczony na usuwanie nadzwyczajnych zagrożeń dla lasów w ramach długookresowego cyklu produkcji leśnej. Fundusz jest zasilany głównie przez odpis podstawowy obciążający koszty działalności nadleśnictw, a ustalany wg wskaźnika procentowego na dany rok w stosunku do planowanych przychodów ze sprzedaży drewna. Wielkość odpisu podstawowego ustala – na wniosek Dyrektora Generalnego LP, ale przed zatwierdzeniem przezeń planu finansowo-gospodarczego LP – minister właściwy ds. środowiska. Z kolei Dyrektor Generalny LP może ustalać wielkość odpisu dla poszczególnych rdlp, a dyrektorzy rdlp – dla poszczególnych nadleśnictw. W celu zapewnienia jednolitego postępowania Dyrektor Generalny LP wprowadził w październiku 2020 r. zasady gospodarowania i procedury postępowania, w tym zasady obiegu dokumentów, w zakresie dysponowania środkami funduszu leśnego. W latach 2017–2020 corocznie w dyspozycji Dyrektora Generalnego LP znajdowały się środki w wysokości ponad 2 mld zł. W tym okresie wydatkowano rocznie ok. 65% środków funduszu leśnego, z czego największą ich część, od 64% w 2017 r. do 80% w 2020 r., przeznaczono na wyrównanie niedoborów powstających przy realizacji zadań gospodarki leśnej oraz na zadania dotyczące administracji publicznej w zakresie leśnictwa. Pozostałą kwotę wydatkowano m.in. na: \nwspólne przedsięwzięcia jednostek organizacyjnych LP (5–11%);\n\n\n\ndofinansowanie Leśnego Banku Genów Kostrzyca (LBG), Ośrodka Kultury Leśnej Gołuchów (OKL) i Izby Pamięci (1–2%);\n\n\n\ntworzenie infrastruktury do prowadzenia gospodarki leśnej (2–3%, przy czym w 2020 r. nie ponoszono żadnych wydatków na ten cel);\n\n\n\nbadania naukowe (2–5%);\n\n\n\nsporządzanie planów urządzania lasu (4–5%).\n Niewykorzystane w danym roku środki funduszu leśnego przechodzą na rok następny, stanowiąc bilans otwarcia funduszu leśnego w nowym roku. Kwota niewykorzystanych środków wyniosła: w 2017 r. – 812 405,4 tys. zł, w 2018 r. – 881 232,6 tys. zł, w 2019 r. – 812 180,9 tys. zł, a w 2020 r. – 731 515,3 tys. zł. Planowanie środków funduszu leśnego w jednostkach organizacyjnych Lasów Państwowych odbywało się w sposób prawidłowy. Podobnie rzecz się miała z dofinansowaniem działań realizowanych przez parki narodowe i rozliczaniem przyznanych im środków. Jednak w planach finansowo-gospodarczych zakładów LP-k nie ujęto zadań rzeczowych i źródeł ich finansowania. W DGLP analizowano zasadność zgłaszanych wniosków o finansowanie ze środków funduszu leśnego realizowanych zadań. Plany finansowo-gospodarcze LP spełniały wymogi prawne. Wyjątek stanowiły plany zakładów LP-k, które zatwierdzane były przez Dyrektora Generalnego LP, chociaż nie zawierały zadań rzeczowych ani informacji o źródłach ich finansowania. Nie został uaktualniony stan prawny w rozporządzeniu Rady Ministrów w sprawie gospodarki finansowej LP m.in. w zakresie zatwierdzania planów finansowo-gospodarczych zakładów LP-k – pozostaje on niezgodny z obowiązującymi przepisami ustawy o lasach. Zgodnie z aktualnym brzmieniem tej ustawy – obowiązującym od 1997 r. – plany finansowe zakładów o zasięgu krajowym zatwierdzane są przez Dyrektora Generalnego LP, i tak też dzieje się w praktyce, rozporządzenie zaś funkcjonuje w postaci niezmienionej od 1994 r. Plany finansowo-gospodarcze kontrolowanych zakładów LP-k sporządzano zgodnie z wewnętrznymi uregulowaniami i wytycznymi obowiązującymi w Lasach Państwowych. Zapotrzebowanie na środki z funduszu leśnego zgłaszano zarówno na etapie budowania prowizoriów, jak i planów finansowo-gospodarczych. Niekiedy kwoty wskazane w planach finansowo-gospodarczych zakładów LP-k były zaniżone. We wszystkich 5 skontrolowanych rdlp prawidłowo planowano środki funduszu leśnego. Wielkość niedoborów dla nadleśnictw dyrektorzy rdlp określali na podstawie przekazanych przez nadleśnictwa planowanych kosztów i przychodów. Z uwagi na specyfikę działania zakładów LP-k oraz brak wystarczających przychodów własnych na funkcjonowanie i realizację przez nie zadań statutowych utrzymywane one były przede wszystkim ze środków funduszu leśnego. NIK zauważa, że brak precyzyjnego określenia oraz umieszczenia w ustawie o lasach definicji pojęcia „wspólne przedsięwzięcia jednostek organizacyjnych Lasów Państwowych” powodował, że w wypadku braku środków na utrzymanie zakładów LP-k pomiędzy takim zakładem a DGLP zawierane było porozumienie, zgodnie z którym Dyrektor Generalny LP zlecał, a zakład LP-k przyjmował do wykonania część składową wspólnego przedsięwzięcia wielu jednostek organizacyjnych LP obejmującą dotychczasową/statutową działalność zakładu. Zdaniem Izby niezbędne jest więc wprowadzenie w przepisach powszechnie obowiązujących zmian umożliwiających precyzyjne zdefiniowanie pojęcia „wspólne przedsięwzięcia jednostek organizacyjnych Lasów Państwowych”. W DGLP nie…