Uśmiech pana Boga. Zrozumieć Śląsk Cieszyński — Karwina
Maciej Baranowski ·
Pomysł na tekst o Karwinie padł od Sebastiana Pypłacza, redaktora naczelnego Śląskiej Opinii. Zgodziłem się, bo zawsze uznawałem ten rodzaj pracy za przywilej — czytać, grzebać w źródłach i łączyć fakty w spójną opowieść. W drodze do domu wstąpiłem do czytelni regionalnej biblioteki w Dąbrowie Górniczej, bo coraz częściej odnoszę wrażenie, że są tam książki o każdym zakątku świata, tylko nie o Zagłębiu Dąbrowskim, ale wyjątkowo nie mam zamiaru na to narzekać. Wyszedłem obłożony książkami Gustawa Morcinka i po 30 stronach „wyrąbanego chodnika” doszedłem do wniosku, że tego nie da się czytać i już wolę jechać do Karwiny rowerem, żeby przynajmniej zobaczyć, o czym mam pisać.
Udało się w następną sobotę. Zacząłem w Zebrzydowicach i jechałem Żelaznym Szlakiem Rowerowym, wyznaczonym w dużej mierze wzdłuż zlikwidowanych po 1989 roku liniach kolejowych. Po niecałych 16 kilometrach dojechałem do Karwiny i nie bardzo wiedziałem, co ze sobą zrobić: rynek, kościół, zamek, jakaś wieża i Antalya Kebab. Przeszedłem wzdłuż kilku głównych ulic i placów: Masarykovo náměstí, Pivovarská, Mlýnská i myślę, że równie dobrze to miasto mogłoby znajdować się w Polsce, ale się nie znalazło, mimo że wygląda jakby ktoś wpisał w chatGPT komendę „wygeneruj zdjęcie polskiej miejscowości, w której mieszka około 50 tysięcy osób”. Prawie każde miejsce wygląda tak samo, dopóki nie zaczniemy o nim czytać, a niemal wszystko o Karwinie jest zapisane pod ziemią.
Karwina chrześcijańska, przemysłowa, wyeksploatowana
„W swoim śnie Zofia widzi, jak ziemia wszystko połyka, tak jak teraz wagony połykają wydobyty węgiel. Domy w Karwinie rozpadają się z hukiem i zapadają się pod powierzchnię, wypełniają wydrążoną, pustą przestrzeń. Na górze pozostaje tylko goła ziemia, szara i niegościnna, a po środku tej apokaliptycznej równiny wznosi się stary kościół - ale jest jakiś dziwny, jakby się przekrzywił.”
~ Karin Lednická, „Krzywy kościół. Kronika powieściowa utraconego miasta: lata 1894—1921”
Gustaw Morcinek urodził się 1891 roku w Karwinie, kiedy miasto nie było ani Polskie, ani Czeskie, a Austro-Węgierskie. Przez wikarego Józefa Körnera ochrzczony imieniem Augustyn, co być może ocaliło go od śmierci — w okresie II wojny światowej niemieccy żołnierze szukali Gustawa Morcinka, pisarza legitymizującego polskość Śląska. Chrzest jednak nie uratował go od tragizmu wojny. Morcinek został aresztowany 6 października 1939 roku i aż do końca wojny przebywał w niemieckich obozach koncentracyjnych, w Sachsenhausen i Dachau. Jednak zanim to się stało był kościół w Karwinie, chrzest z rąk wikarego o polskim imieniu i niemieckim nazwisku oraz wydobycie węgla, na skutek którego katolicka świątynia przechyliła się o 6.8°. Jest to o ponad stopień więcej od krzywej wieży w Pizie, przyciągającej każdego roku około 10 milionów turystów, wokół której rozpościerają się Piazza del Duomo, Polazzo della Opera i Museo dell’Opera i te wszystkie zabytki włoskiej architektury, kiedy wokół karwińskiego kościoła nie rozpościera się nic, ponieważ wszystko zostało zdegradowane wraz postępującymi szkodami górniczymi.
Wyeksploatowany krajobraz i zatrute środowisko naturalne to rachunek, który miasta przemysłowe wrzucają w koszta. Niecałe dwa kilometry od przechylonego kościoła znajdowała się kopalnia węgla kamiennego „Głęboki”. Morcinek rozpoczął tam pracę w wieku 16 lat, później niż rówieśnicy. Na grubie spędził trzy lata. Zaczynał jako polewacz, następnie był taczkarzem, ładowaczem i maszynistą. Kopalnia pozwoliła mu kontynuować edukację — w 1910 roku, dzięki zorganizowanej przez górników zbiórce, Gustaw Morcinek rozpoczął naukę w Polskim Seminarium Nauczycielskim w Białej, którą ukończył cztery lata później. Praca w szkole musiała jednak poczekać. Wraz z wybuchem I wojny światowej Morcinek został powołany do służby wojskowej, którą wypełniał pod austro-węgierskim dowództwem. Nauczycielem został dopiero w 1919 roku, ucząc w Skoczowie. Jednak wojna dogoniła Gustawa Morcinka. Tego roku miała miejsce Bitwa pod Skoczowem, największe starcie w okresie wojny polsko-czechosłowackiej. Sedmidenní válka, bo tak nazywają to wydarzenie Czesi, została opisana przez Morcinka:
„Rozwinęła się przejrzysta linja od suskiego lasu poprzez dąbrowskie łęgi, wzdłuż dymiących hałd, wygięła się łukiem koło dąbrowskiego lasu i leciała teraz naprzełaj polami ku Raju i Olszynom. Górnicy ściskali w czarnych, grabiejących łapach kolby karabinów, czaili się za każdym załomem, pieronowali zawzięcie i szukali wroga.”
Chociaż największa bitwa miała miejsce pod Skoczowem, wojna polsko-czechosłowacka obejmowała niemal całe Zaolzie, w tym zagłębie karwińskie. Argumenty po obu stronach Olzy były wyłącznie fasadowe. Czesi powoływali się na historyczną przynależność regionu, Polacy na język i pochodzenie znacznej części mieszkańców omawianych terenów. Prawdziwą przyczyną konfliktu był, a jakże, rozwinięty przemysł na polsko-czeskim pograniczu, w tym linia kolei koszycko-bogumińskiej. Interwencja zbrojna, mimo relatywnie niewielkiej skali, zarówno pod względem terytorialnym jak i liczby żołnierzy, wynoszącej łącznie około 20 tysięcy zaangażowanych w walki, została szeroko opisana w polskiej literaturze, i to takiej, którą bez większych problemów określilibyśmy mianem „propagandowej”:
„Karwina znalazła drugie bogactwo, lecz jakże różne od bogactw węglowych: bogactwo polskości, tkwiące w duszach i sercach Karwiniaków. Przejdzie nawała czeska, jak przechodzi piorun i burza, przejdzie rok i lat wiele, bardzo wiele, a pokolenie całe, synowie i wnukowie dzisiejszych Karwiniaków z dumą wielką i chlubą ogromną będą mówić o swoich ojcach i dziadach, którzy to piersiami własnemi zasłaniali kraj przed czeskimi rabusiami”
Wyżej cytowany fragment pochodzi z książki „Cześć Karwinie! Obrazki z czasów najazdu czeskiego na Śląsk” autorstwa Leopolda Kronenberga. Chociaż jednoznacznie propolski, tekst pozostaje żywym dowodem na wieloetniczny charakter Karwiny, i to w czasach coraz bardziej pęczniejącego nacjonalizmu.
Karwina polska, czeska, austriacka, śląska
„A że piszę tylko o Śląsku? Przecież jestem Ślązakiem. Chodzi mi o to, by pisząc o swojej ziemi, przybliżyć Śląsk do Polski i Polskę do Śląska.”
~ Gustaw Morcinek w „Jak stałem się pisarzem”, 1956
Za życia Gustawa Morcinka Karwina zmieniła przynależność państwową cztery razy. Pisarz urodził się w granicach monarchii Austro-Węgierskiej. Kiedy pracował jako nauczyciel, Karwina znajdowała się w Czechosłowacji. Następnie, w październiku 1938 roku, miasto wraz z całym Zaolziem zostało zaanektowane przez Polskę. Niespełna rok później region został zajęty przez niemieckie wojsko — tym samym Karwina została włączona do Protektoratu Czech i Moraw, autonomicznej jednostki administracyjnej będącej w granicach Wielkich Niemiec. Po zakończeniu II wojny światowej Karwina ponownie znalazła się w Czechosłowacji, jednak miasto — podobnie jak całe Zaolzie — pozostawało przedmiotem sporu między rządami Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej i Czechosłowacji. Dopiero w czerwcu 1958 roku, pięć lat przed śmiercią Gustawa Morcinka, podpisano porozumienie w kwestii Zaolzia. Karwina wraz z miejscowościami znajdującymi się po południowej stronie Olzy pozostała w granicach Czechosłowacji, jednak z warunkiem przestrzegania przez czechosłowacki rząd praw polskiej mniejszości. Tym samym mieszkający w Karwinie Polacy mogli uczyć się w polskich szkołach, czytać polskie gazety i uczestniczyć w polskich organizacjach.
Zbigniew Rokita w książce „Kajś. Opowieść o Górnym Śląsku” przytacza słowa Zbigniewa Kadłubka, który nazywa Ślązaków „osiadłymi nomadami”:
„Tkwią w jednym miejscu od tysiąca lat, zmieniają się tylko kraje, w których przychodzi im tkwić.”
Myślę, że to samo można powiedzieć o nie tylko o Karwinie, ale o wielu miastach, pod powierzchnią których odkryto pokłady węgla kamiennego. Polsko-czesko-niemiecko-austriackie spory o Górny Śląsk, Śląsk Cieszyński, Zagłębie Dąbrowskie nigdy nie wynikały z chęci przywrócenia regionu do macierzy, czymkolwiek ta macierz była i gdziekolwiek się znajdowała, a zawsze z chęci eksploatacji położonych pod ziemią bogactw naturalnych. Gustaw Morcinek, posiadając obywatelstwa polskie i austriackie, blisko współpracował z komunistyczną władzą, chociaż jego starania o włączenie Księstwa Cieszyńskiego w granicę Rzeczpospolitej rozpoczęły się już w październiku 1918 roku, u schyłku monarchii Austro-Węgierskiej. Swoje dobre stosunki z władzą Morcinek zawdzięczał chociażby temu, że w literackiej twórczości w sposób jednoznaczny podkreślał związek Śląska Cieszyńskiego z Polską. Utworzony po 1945 roku rząd nie tylko stworzył Morcinkowi dogodne warunki do pracy pisarskiej, ale również w październiku 1952 roku został wybrany posłem do I kadencji Sejmu Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej, gdzie wraz z 45 innymi posłami, wliczając w to Edwarda Gierka, współtworzył Wojewódzki Zespół Poselski Województwa Stalinogrodzkiego.
Nie da się opowiedzieć o Karwinie wyłącznie przez pryzmat polskiej historii, interesów i kultury, tym bardziej, że przez ostatnie 100 lat, miasto znajdowało się w granicach Rzeczpospolitej niespełna rok. Morcinek pisał, że Śląsk Cieszyński powstał z „uśmiechu pana Boga”, chociaż w wydarzeniach, z którymi zmagała się w XX. wieku Karwina nie było ani Boga, ani uśmiechu, jedynie kilku panów wysyłających wojska do walki o ziemię i węgiel.
Źródła: Polska Biblioteka Internetowa, Fotopolska, Trybuna Robotnicza, „Karwina” w Encyklopedii PWN, „Sylwetka psychologiczna Gustawa Morcinka” (Joachim Glensk).