Czy sprawca miał poglądy?
Sebastian Pypłacz ·
W sobotę na Rynku Głównym zginęło sześć osób. Zanim minęła doba, debata publiczna przeniosła się jednak z ofiar, z policjanta, który zatrzymał lepiej uzbrojonego napastnika, i z pytań o dostęp do broni na jedno zagadnienie: czy sprawca był „prawicowy”. Jedni potrzebowali tej etykiety od razu, drudzy równie szybko chcieli ją zdjąć. Obie strony kierował ten sam odruch: chęć, żeby zbrodnia pasowała do sporu, który i tak toczymy. Tymczasem poglądy zamachowca, jakiekolwiek się okażą, są w tej sprawie drugorzędne. Ważniejsze jest to, jak 24-latek z legalnym dostępem do arsenału doszedł do miejsca, w którym strzelał do przypadkowych ludzi, i dlaczego nikt po drodze tego nie zauważył.
Jeszcze kilkanaście lat temu umieliśmy i mogliśmy czytać symbole. Swastyka znaczyła jedno, celtycki krzyż drugie, a mundur sugerował jakąś przynależność. Dziś to czytanie przestało działać. Strój moro, hełm i kamizelka to estetyka strzelnicy, airsoftu i gier tak samo jak bojówki. Naszywki, memy i hasła krążą w sieciowych subkulturach oderwane od pierwotnego znaczenia, ironiczne, pomieszane, często zapożyczone z kilku sprzecznych ideologii naraz. Badacze radykalizacji coraz częściej opisują sprawców, u których za fasadą ideologii kryje się zwykły nihilizm: fascynacja samą przemocą, a nie projektem politycznym. Do tego dochodzą zdjęcia, których autentyczności nie da się ocenić na pierwszy rzut oka, bo równie dobrze mogą być wycięte z kontekstu albo wygenerowane.
Zdanie „wszystko wskazuje”, nawet z zastrzeżeniem, że wymaga sprawdzenia, w kilka godzin staje się nagłówkiem w agencjach na całym świecie i nikt już nie pamięta zastrzeżenia. Z kolei szybkie zapewnienia, że sprawca „nie miał nic wspólnego” z jakimś środowiskiem, opierają się na tak samo wątłych podstawach. Uczciwa odpowiedź na pytanie o motywy brzmi dziś: jeszcze nie wiemy.