Przez dziesięciolecia rozwój europejskich miast był związany z przemysłem. Fabryki, magazyny i zakłady produkcyjne napędzały lokalną gospodarkę, ale wraz z przemianami gospodarczymi wiele z tych obszarów utraciło swoje pierwotne funkcje. Dziś miasta stają przed wyzwaniem znalezienia nowego pomysłu na wykorzystanie terenów poprzemysłowych. Jednym z najciekawszych przykładów takiej transformacji jest projekt Smart City Graz w Austrii, który pokazuje, jak dawne obszary przemysłowe mogą zostać przekształcone w nowoczesne i przyjazne mieszkańcom dzielnice. To doświadczenie może być inspirujące także dla polskich miast, które szukają sposobu na twórcze wykorzystanie przemysłowego dziedzictwa i nadanie mu nowych funkcji. Projekt realizowany jest na terenach położonych na północ od głównego dworca kolejowego w Grazu. Jeszcze niedawno znajdowały się tam zakłady przemysłowe i rozległe przestrzenie wykorzystywane przez firmy produkcyjne, ale miasto zdecydowało się na stworzenie nowej dzielnicy, która łączy funkcje mieszkaniowe, usługowe, rekreacyjne i biznesowe. Dzięki temu teren, który był symbolem przemysłowej przeszłości miasta, stopniowo staje się wizytówką jego nowoczesnej przyszłości. W ramach inwestycji na obszarze o powierzchni ok. 8 ha zaplanowano około 140 tys. m² powierzchni użytkowej, a docelowo dzielnica ma zapewnić miejsce zamieszkania dla około 3 tysięcy mieszkańców oraz stworzyć setki nowych miejsc pracy w sektorze usług, handlu i nowoczesnych technologii. W ramach działań Regionalnego Obserwatorium Procesu Transformacji (ROPT) takie przykłady są ważne nie dlatego, że można je prosto przenieść na grunt województwa śląskiego, ale dlatego, że pomagają pokazać możliwe kierunki myślenia o transformacji. Chodzi nie tylko o zmianę funkcji dawnych terenów przemysłowych, ale także o pytanie, jak tworzyć miejsca dobre do życia, pracy, przemieszczania się i budowania nowej tożsamości lokalnej. Przemysłowa przeszłość, miejska przyszłość Jednym z najważniejszych założeń projektu jest zachowanie związku z historią miejsca. Nowa zabudowa nie odcina się całkowicie od przemysłowego dziedzictwa, lecz nawiązuje do niego swoją architekturą. Niektóre budynki przypominają dawną zabudowę fabryczną, dzięki czemu mieszkańcy nie tracą kontaktu z historią tej części miasta. To podejście pokazuje, że rewitalizacja nie musi oznaczać wymazywania przeszłości, ale może polegać na twórczym wykorzystaniu istniejącego dziedzictwa. Szczególną rolę w projekcie odgrywają innowacje technologiczne i rozwiązania proekologiczne. Symbolem tych działań stała się Science Tower – charakterystyczna wieża badawcza, w której testowane są nowoczesne technologie związane z efektywnością energetyczną, zielonymi elewacjami i adaptacją miast do zmian klimatu. Obiekt pełni funkcję laboratorium miejskiego, gdzie naukowcy i przedsiębiorcy wspólnie pracują nad rozwiązaniami mogącymi znaleźć zastosowanie w miastach przyszłości. Ciekawym przykładem jest również inicjatywa green.LAB, w ramach której na jednej z działek utworzono przestrzeń edukacyjną poświęconą zielonej infrastrukturze i ekologii miejskiej. Mieszkańcy mogą tam poznawać rozwiązania związane z retencją wody deszczowej, miejskim ogrodnictwem czy ochroną bioróżnorodności. Ważnym elementem projektu jest także mobilność miejska. Dzielnica została zaprojektowana w taki sposób, aby ograniczyć konieczność korzystania z samochodu. Rozbudowana sieć ścieżek rowerowych, nowa infrastruktura tramwajowa oraz wygodne połączenia piesze sprawiają, że mieszkańcy mogą swobodnie poruszać się po mieście bez auta. Dzięki temu rewitalizacja przyczynia się nie tylko do poprawy wyglądu miasta, ale również do ograniczenia emisji zanieczyszczeń. Smart City Graz stało się także narzędziem marketingowym dla miasta. Dzięki nowoczesnej infrastrukturze i dobrej lokalizacji w pobliżu dworca kolejowego obszar przyciąga nowych inwestorów oraz firmy poszukujące nowoczesnych powierzchni biurowych. Deweloperzy podkreślają, że dzielnica ma być miejscem zarówno do życia, jak i do prowadzenia działalności gospodarczej. W Grazu wokół projektu rozwinęły się firmy związane z cyfryzacją usług miejskich, zarządzaniem energią, logistyką i rozwiązaniami dla inteligentnych miast. W ogłoszeniach o pracę związanych ze Smart City pojawiają się stanowiska dotyczące analizy danych, technologii IoT, czyli Internetu Rzeczy, zarządzania energią czy rozwiązań dla zrównoważonego transportu. Samorząd Grazu wskazuje, że technologie cyfrowe są jednym z filarów rozwoju miasta i jego konkurencyjności gospodarczej. Lekcja dla Śląska Przykład Grazu może być szczególnie interesujący dla regionów posiadających bogate dziedzictwo przemysłowe, takich jak województwo śląskie. Miasta takie jak Katowice, Bytom, Zabrze czy Ruda Śląska dysponują znacznymi terenami po dawnych kopalniach, hutach i zakładach przemysłowych. W wielu przypadkach obszary te znajdują się blisko centrów miast i mają ogromny potencjał rozwojowy. Doświadczenia Grazu pokazują, że zamiast postrzegać je jako problem, można traktować je jako szansę na tworzenie nowych funkcji miejskich, rozwój innowacji oraz poprawę jakości życia mieszkańców. Smart City Graz udowadnia, że rewitalizacja terenów poprzemysłowych może być procesem budowania nowej tożsamości miasta, który łączy szacunek dla historii z nowoczesnymi technologiami i troską o środowisko. Właśnie dlatego projekt ten coraz częściej wskazywany jest jako inspiracja dla innych europejskich miast poszukujących sposobów na zrównoważony rozwój po epoce przemysłowej. Materiał powstał we współpracy ze Związkiem Stowarzyszeń Polska Zielona Sieć.